ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರʼಕ್ಕೆ ಹೊಸ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ನೀಡಿದ ಭಾಗವತ್‌ ಜೀ!

 ‘ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ’ದ ಹೊಸ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಆರ್‌ ಎಸ್‌ ಎಸ್‌ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಮೋಹನಗ ಭಾಗವತ್‌ ಜಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಭಾಗವತ್‌ ಅವರ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಮಾತಿನ ಹಿಂದೆ ಏಕರೂಪತೆಯ ರಾಜಕೀಯವೇ? “ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಏಕರೂಪತೆಯೇ ಇರಬೇಕೆಂಬ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಲ್ಪನೆ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.” ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಮೋಹನ್ ಭಾಗವತ್ ಅವರ ಈ ಹೇಳಿಕೆ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಉದಾರವಾದ, ಬಹುತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಷೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ, ಅವರು ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ‘ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ’ ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೇ ಮೊದಲು ಪ್ರಶ್ನಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. 

ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಈ ದೇಶವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಧರ್ಮದ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಗುರುತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರತ್ವದ ಆಧಾರ ಧರ್ಮವಲ್ಲ; ಸಂವಿಧಾನ, ಪೌರತ್ವ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು. ಹೀಗಿರುವಾಗ ‘ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ’ ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಅದರೊಳಗೆ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಏನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆ. ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದೇ? ಅಥವಾ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ‘ಹಿಂದೂ’ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ತರುವುದೇ? ಭಾಗವತ್ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ—ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ ಎಂದರೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪೂಜಾ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಜನರ ರಾಷ್ಟ್ರವಲ್ಲ; ವಿವಿಧ ನಂಬಿಕೆಗಳು, ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ವಿಶಾಲ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ಮೋಹನ್‌ ಭಾಗವತ್‌ ಅವರ ಈ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಹಿತವಾಗಿದೆ.  ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಅದಕ್ಕೆ ‘ಹಿಂದೂ’ ಎಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುರುತನ್ನು ಯಾಕೆ ನೀಡಬೇಕು? ಮುಸ್ಲಿಂ, ಕ್ರೈಸ್ತ, ಸಿಖ್, ಬೌದ್ಧ, ಜೈನ, ಆದಿವಾಸಿ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲದ ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ದೇಶದ ಮೇಲಿನ ಅಭಿಮಾನವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ‘ಹಿಂದೂ’ ಎಂಬ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನೊಳಗೆ ಬರಬೇಕೇ? ಅಥವಾ ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ ಸಮಾನ ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕೇ? ಇದೇ ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದು. ನೋಡಿ, ‘ಒಗ್ಗಟ್ಟು’ ಮತ್ತು ‘ಏಕರೂಪತೆ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ ಎಂಬ ಮಾತು.“ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಏಕರೂಪತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಭಾಗವತ್ ಅವರ ಮಾತನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಅದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಬಹುತ್ವದ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಶಕ್ತಿ ನಿಜಕ್ಕೂ ಏಕರೂಪತೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಭಾಷೆ, ಆಹಾರ, ಉಡುಗೆ, ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕತೆ—ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲೂ ಭಾರತ ಬಹುತ್ವ ಆತ್ಮದೊಂದಿಗೇಯೇ ಇದೆ ಎನ್ನುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ. ಆದರೆ ಈ ಬಹುತ್ವವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಾದ ಸಾಧನವೇಂದರೇ, ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ. ಸಂವಿಧಾನ “ನೀನು ಯಾವ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೀಯ?” ಎಂದು ಕೇಳಿ ಪೌರತ್ವ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. “ನಿನ್ನ ಭಾಷೆ ಯಾವುದು?” ಎಂದು ಕೇಳಿ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಅದು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ಸಮಾನ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಬಹುತ್ವದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆಯೇ, ಅಥವಾ ಅದರ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುರುತನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ. ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ನ ಜಾಗತಿಕ ಸಂವಾದವನ್ನು ನಾವಿಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಿದೆ.  ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್‌ನ ಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯತೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂವಾದಕ್ಕೂ ಈ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ನೋಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಭಾರತದೊಳಗಿನ ರಾಜಕೀಯ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಭಾರತೀಯ ಸಮುದಾಯದ ಮುಂದೆ ಬಳಸುವ ಭಾಷೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಭಾರತೀಯ ಸಮುದಾಯದ ಮುಂದೆ ಬಹುತ್ವ, ವೈವಿಧ್ಯತೆ, ಸಹಬಾಳ್ವೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ’ದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು “ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ” ಎಂದು ಮರುಪರಿಭಾಷಿಸುವುದು ಕೇವಲ ತಾತ್ವಿಕ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ ಸಂವಹನ ತಂತ್ರವೂ ಆಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು ತಪ್ಪಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ‘ಇಮೇಜ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್’ ಎಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದೂ ಸಮರ್ಪಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆರ್‌ಎಸ್‌ಎಸ್ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ತನ್ನ ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಒಳಗೊಂಡ, ಬಹುತ್ವವಾದಿ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಅದರ ನಿರಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅಳೆಯಬೇಕು.

ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದರೆ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯೇ? ಯಾವುದೇ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದು ಸಹಜ. ಆದರೆ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಗುರುತು ಒಂದೇ ಆಗಿಬಿಟ್ಟರೆ, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಸಮಾನತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ ಎಂಬ ಪದವೇ ಈ ಆತಂಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೇ, ಅದನ್ನು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ರೀತಿಯೇ ನಿಜಕ್ಕೂ ಆತಂಕಕಾರಿ. ಯಾಕೆಂದರೆ ‘ಹಿಂದೂ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೇವಲ ಭೌಗೋಳಿಕ ಅಥವಾ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದಾದರೆ, ಆ ಪದಕ್ಕೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಇತಿಹಾಸದೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಅದನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದಾದರೆ, ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ರಾಷ್ಟ್ರತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಈ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿ ಎಷ್ಟು ಸ್ಪಷ್ಟ?  ಅದೇ ರಾಜಕೀಯ ಚರ್ಚೆಯ ನಿಜವಾದ ಸಮಸ್ಯೆ.

ಯಾವುದೇ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಬಹುತ್ವವನ್ನು ಅಳೆಯಬೇಕಾದರೆ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರು ಎಷ್ಟು ಸ್ವತಂತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಎಷ್ಟು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಗುರುತಿನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಬಹುದುಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಒಬ್ಬ ಮುಸ್ಲಿಂ ತನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾರತೀಯನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆಯೇ? ಒಬ್ಬ ಕ್ರೈಸ್ತ ತನ್ನ ಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡೇ ‘ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ’ಯ ಭಾಗವಾಗಿರಬಹುದೇ? ಒಬ್ಬ ನಾಸ್ತಿಕ ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೂ ಸೇರದೆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಮಾನ ಸದಸ್ಯನಾಗಿರಬಹುದೇ? ಒಬ್ಬ ಆದಿವಾಸಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಬದುಕಿದರೂ, ಅವನನ್ನು ಯಾವುದೇ ವಿಶಾಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುತಿನೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಬೇಕೆಂಬ ಒತ್ತಡವಿಲ್ಲದೆ ಭಾರತೀಯನೆಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉತ್ತರ ದೊರೆತಾಗ ಮಾತ್ರ “ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ = ವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಸ್ವೀಕಾರ” ಎಂಬ ಸಮೀಕರಣದ ರಾಜಕೀಯ ಅರ್ಥ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಎಂದರೇ, ಬರೀ ಮುಸ್ಲೀಮರಲ್ಲ. ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಜನಸಮುದಾಯ. ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ನಾವು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಟೀಕೆಗೆ ಇಳಿಯಬೇಕಿದೆ. 

ಇನ್ನು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುರುತಿನ ಕುರಿತು ನಡೆಯುವ ಚರ್ಚೆ ಬಹುಪಾಲು ಯಾರು ‘ನಾವು’ ಮತ್ತು ಯಾರು ‘ಅವರುʼ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ, ಭೂಮಿ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು ನಿರ್ಣಾಯಕ. ಹೀಗಾಗಿ ‘ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ’ದ ಚರ್ಚೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗುರುತಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೇ ಉಳಿದರೆ, ಅದು ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹಿಂಬದಿಗೆ ತಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ಯಾರು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮಾಲೀಕರು ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಹಕ್ಕು? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯ. ಇನ್ನು, ಸಂಘದ ಮಾತನ್ನು ಅದರದೇ ಮಾನದಂಡದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕಿದೆ. ಭಾಗವತ್ ಅವರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ‘ಉದಾರೀಕರಣ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ‘ವಂಚಕ ರಾಜಕೀಯ’ ಎಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುವುದೂ ಸರಿಯಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಸಂಘದ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಅದರದೇ ಮಾನದಂಡದಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ವೈವಿಧ್ಯತೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಾದರೆ—ಅದು ರಾಜಕೀಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ನಾಸ್ತಿಕರಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಅಸಮಾನತೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಯೇ?  ಸಂವಿಧಾನದ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಇವುಗಳಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉತ್ತರವೇ ‘ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ’ದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಎಷ್ಟು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಬೇಕಿದೆ.  ಮೋಹನ್ ಭಾಗವತ್ ಅವರ “ಒಗ್ಗಟ್ಟಿಗೆ ಏಕರೂಪತೆ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹುತ್ವದ ಪರವಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದಾದ ಮಹತ್ವದ ವಾಕ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.

ಆದರೆ ಅದೇ ವೇಳೆ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ‘ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ’ ಬೇಕೇ, ಅಥವಾ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಭಾರತವೇ ಸಾಕೇ?  ಭಾರತದ ಭವಿಷ್ಯದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಚರ್ಚೆ ಬಹುಶಃ ಈ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ನಡುವೆಯೇ ನಡೆಯಲಿದೆ. ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಭಾರತವನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಾಗರಿಕತೆಯ ನಿರಂತರತೆಯಾಗಿ ನೋಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಭಾರತವನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ಗುರುತುಗಳ ಜನರು ಸಮಾನ ಹಕ್ಕುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಆಧುನಿಕ ಗಣರಾಜ್ಯವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕೇವಲ ಪದಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಲ್ಲ. ಅದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ಪೌರತ್ವದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ-ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಂಬಂಧಗಳ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಮೂಲಭೂತ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಭಾಗವತ್ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಬೇಕೋ, ವಿರೋಧಿಸಬೇಕೋ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ. “ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರ” ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವುದಾಗಿದೆ.  ಅದೇ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ನಿಜವಾದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಎನ್ನುವುದರಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನವಿಲ್ಲ.

- ಶ್ರೀರಾಜ್‌ ವಕ್ವಾಡಿ